انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان به تاریخ ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، سومین دور کنفرانس «واشنگتن دربار» را با عنوان «آزادی دینی در جهان در حال تغییر: ایمان، کثرت‌گرایی و زندگی مدنی» در موزه انجیل در واشنگتن دی‌سی برگزار کرد. این کنفرانس، پژوهشگران، اندیشمندان دینی، مدافعان حقوق بشر و صاحب‌نظران حوزه سیاست و جامعه را گرد هم آورد تا آزادی دینی را نه تنها به عنوان یک حق قانونی، بلکه در پیوند با قدرت سیاسی، کثرت‌گرایی، تکنالوژی، آزادی وجدان و آینده زندگی مدنی مورد بحث قرار دهند. 

کنفرانس با سخنان خوش‌آمدید دکتر جسی ایبلمن، مسوول بخش آثار یهودی و عبری موزه انجیل، آغاز شد و پس از آن دکتر داوود مرادیان، رئیس انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، سخنرانی کرد. آغاز برنامه، این کنفرانس را در ادامه «واشنگتن دربار» قرار داد؛ ابتکاری که در سال‌های گذشته کوشیده است مسائل منطقه و جهان را با بحث‌های گسترده‌تر فکری، دینی و سیاسی پیوند دهد. 

پنل نخست با عنوان «نقش در حال تغییر دین در جوامع معاصر» با گردانندگی دکتر عمر صدر، پژوهشگر لابراتوار سیاست افغانستان در دانشگاه پرینستون و انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان، برگزار شد. اسماعیل رویر از انستیتوت آزادی دینی، پروفیسور ژاک برلینربلاو از دانشگاه جورج‌تاون، سبهاش کاکر، بنیان‌گذار و رئیس فدراسیون جهانی انجمن‌های هندوها و سیک‌های افغانستان، و سفیر حمدی صالح، عضو شورای امریکایی پیام صلح، در این نشست حضور داشتند. این پنل، دین را نه فقط مسئله‌ای شخصی، بلکه نیرویی زنده در جامعه و سیاست بررسی کرد. بیداری دینی، حضور دین در حوزه عمومی، کثرت‌گرایی، سیاست هویت و حکومت‌داری دموکراتیک محورهای اصلی بحث بودند و پروفیسور برلینربلاو نیز موضوع سکولاریسم سیاسی را به عنوان یکی از راه‌های مواجهه با منازعات دینی مطرح کرد. 

پنل دوم با عنوان «متافیزیک و هوش مصنوعی» با گردانندگی نیتن مک، رئیس بنیان‌گذار مرکز میراث ابراهیمی در انستیتوت اکتون، برگزار شد. رابانیت سارا تیلینگر وولکنفلد از انستیتوت شالوم هارتمن و سفاریا، دکتر الیسا ژای آتری از انستیتوت هوور دانشگاه استنفورد و دکتر یحیی بایزا از مرکز آقاخان در انستیتوت مطالعات اسماعیلی، که به صورت آنلاین شرکت داشت، سخنرانان این نشست بودند. این پنل، بحث آزادی دینی را وارد فضای تازه‌ای کرد که در آن هوش مصنوعی، شبکه‌های دیجیتال و الگوریتم‌ها به شکل روزافزون بر تولید و انتقال دانش دینی اثر می‌گذارند. اخلاق هوش مصنوعی، دین دیجیتال، تقویت الگوریتمی گفتمان‌های دینی و معنویت در عصر تکنالوژی از محورهای اصلی این گفتگو بودند. 

پس از وقفه نان چاشت، گفتگوی ویژه‌ای با عنوان «آزادی دینی و آینده نظم جهانی» برگزار شد. پروفیسور جنیفر بریک مرتضاشویلی، استاد و رئیس بنیان‌گذار مرکز حکومت‌داری و بازارها در دانشگاه پیتسبورگ، این نشست را با ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد برای وضعیت حقوق بشر در افغانستان، گردانندگی کرد. این گفتگو، مسئله آزادی دینی را در چارچوب گسترده‌تر حقوق بشر، حکومت‌داری و نهادهای بین‌المللی قرار داد و وضعیت افغانستان را نیز بخشی از پرسش بزرگ‌تر در باره توانایی نظم جهانی برای دفاع از آزادی‌های اساسی دانست. 

پنل سوم با عنوان «استبداد دینی و کثرت‌گرایی سیاسی» با گردانندگی فاطمه د. احمدی، پژوهشگر و مدافع حقوق بشر، برگزار شد. پروفیسور نازیلا قانع، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد برای آزادی دین یا عقیده، به صورت آنلاین شرکت کرد و دکتر عمر صدر، دکتر محمد السنوسی، رئیس اجرایی شبکه صلح‌سازان دینی و سنتی، و مریم نمازی، نویسنده و فعال، دیگر اعضای این پنل بودند. این نشست مستقیم‌تر از سایر بخش‌های کنفرانس به رابطه میان دین و قدرت اجبارآمیز سیاسی پرداخت. کنترل دولتی دین، حکومت‌داری اقتدارگرا، حقوق اقلیت‌ها، ارتداد و آزادی از دین در مرکز بحث قرار داشتند و آزادی دینی نه فقط به معنای حق داشتن یک باور، بلکه به معنای حق تغییر، ترک یا رد باور دینی بدون اجبار نیز مطرح شد. 

پنل چهارم و پایانی، «روشنگری در جهان اسلام: به سوی آزادی، برابری و بیداری دموکراتیک»، با گردانندگی دکتر سها حسن، استاد دانشگاه امریکایی سیستم عمومی، برگزار شد. پروفیسور محسن کدیور از دانشگاه دوک، دکتر میرویس بلخی از دانشگاه جیمز مدیسن و مصطفی آکیول از انستیتوت کاتو، سخنرانان این بخش بودند. این نشست، بحث را دوباره به درون سنت‌های فکری جوامع مسلمان بازگرداند و بر اصلاح اندیشه دینی، نوسازی فکری، آموزش، آزادی دینی و گفتمان اسلامی معاصر تمرکز کرد. در این پنل، امکان تحول سیاسی و اجتماعی در کنار ضرورت آزادی اندیشه، بازخوانی و گفتگوی فکری قرار گرفت. 

چهار پنل و گفتگوی ویژه سومین دور واشنگتن دربار نشان دادند که آزادی دینی را نمی‌توان از قدرت سیاسی، تکنالوژی، آموزش، حقوق اقلیت‌ها، شهروندی و آزادی وجدان جدا ساخت. افغانستان در بخش بزرگی از گفتگوها یک نقطه مهم ارجاع بود، اما تجربه آن در چهارچوب بحثی گسترده‌تر قرار گرفت. مجموع نشست‌ها بر این نکته استوار بود که کثرت‌گرایی تنها حضور گروه‌های متفاوت در کنار یکدیگر نیست؛ بلکه به نهادهایی نیاز دارد که برابری شهروندی، حق باور داشتن یا نداشتن، آزادی اندیشه و امکان زندگی بدون اجبار دینی را حفاظت کنند.